Xe chạy dọc quốc lộ 1, qua khỏi đèo Cả, gió biển bắt đầu mặn hơn và những cánh đồng lúa mở rộng hai bên đường. Đến Ninh Hòa, chẳng cần hỏi đường, chỉ cần hạ cửa kính xuống là biết: mùi thịt nướng quyện mỡ cháy xèo xèo trên than hồng bay ra từ những quán nhỏ ven đường, thơm đến nỗi người lỡ ăn trưa rồi cũng muốn dừng lại thêm một lần nữa. Ở vùng đất nằm giữa núi và biển này của tỉnh Khánh Hòa, nem nướng không chỉ là một món ăn. Đó là tên gọi, là danh tiếng, là thứ mà người Ninh Hòa nhắc đến với một chút kiêu hãnh mỗi khi có ai hỏi: “Quê anh có gì ngon?”
Ninh Hòa – vùng đất sinh ra một món ăn
Ninh Hòa nằm ở phía bắc Nha Trang, là vùng đồng bằng ven biển hiếm hoi của dải đất miền Trung vốn hẹp và nắng gió. Ruộng lúa, đồng mía, những trại heo nhỏ của từng hộ gia đình và chợ quê họp từ sáng sớm đã nuôi dưỡng một nền ẩm thực mộc mạc mà khéo léo. Trong số những món ăn ra đời từ đó, nem nướng là món đi xa nhất: từ những gánh hàng nhỏ ở chợ Dinh Ninh Hòa, nó theo chân người dân đi khắp Nha Trang, vào Sài Gòn, rồi sang tận những khu phố người Việt ở nước ngoài.
Không ai ghi lại chính xác ai là người nướng xiên nem đầu tiên. Người già trong vùng chỉ kể rằng nghề làm nem đã có từ đời ông bà, được truyền trong từng gia đình như một thứ gia tài không thành văn. Mỗi nhà có một tỷ lệ thịt và mỡ riêng, một cách nêm riêng, và đặc biệt là một công thức nước chấm mà con cháu được dặn kỹ không được nói ra ngoài. Chính sự giữ gìn bền bỉ đó, qua nhiều thế hệ, đã biến một món nhà quê thành đặc sản mang tên vùng đất.
Từ thịt heo tươi đến xiên nem trên than hồng
Bí quyết đầu tiên của nem nướng Ninh Hòa nằm ở thịt. Người làm nem chọn thịt heo nạc vừa mới mổ, còn tươi và dẻo, đem quết thật nhuyễn. Ngày xưa, việc quết thịt làm bằng chày gỗ trong cối đá, tiếng chày nện đều đặn vang từ sáng sớm. Thịt phải được quết đến khi dẻo quánh, kết dính, như vậy khi nướng mới giòn mặt ngoài mà bên trong vẫn dai, có độ “sựt” đặc trưng mà người ăn quen nhận ra ngay.
Mỡ heo được cắt hạt lựu nhỏ rồi trộn vào thịt quết, để khi gặp lửa, những hạt mỡ tan ra, giữ cho nem không bị khô và tạo nên những đốm trong veo khi cắn ngang miếng nem. Tỏi giã nhuyễn, đường, nước mắm và tiêu được nêm vừa phải, đủ để tôn vị ngọt của thịt mà không lấn át. Sau đó, thịt được nặn quanh que tre, hoặc vo thành từng viên dẹt, rồi đặt lên vỉ trên bếp than. Người nướng phải trở tay liên tục, quạt đều để nem chín vàng đều, mỡ chảy xuống than bốc khói thơm lừng — thứ khói làm nên nửa phần hấp dẫn của món ăn này.
Chén nước chấm – linh hồn được giữ kín
Người Ninh Hòa thường nói, nem ngon mới được một nửa, nửa còn lại nằm ở chén nước chấm. Khác với nước mắm chua ngọt quen thuộc ăn kèm nhiều món cuốn khác, nước chấm nem nướng Ninh Hòa sệt, màu cam nâu, béo và bùi. Nó được nấu từ gạo nếp, đậu phộng rang giã, tỏi, ớt, nhiều nhà còn cho thêm thịt hoặc gan heo xay để vị thêm đậm. Tỷ lệ cụ thể thì mỗi nhà một khác, và đó chính là thứ làm nên sự khác biệt giữa quán này với quán kia.
Nhiều người con Ninh Hòa xa quê kể rằng, họ có thể tìm được nem nướng ở bất cứ thành phố nào, nhưng hiếm khi tìm được đúng chén nước chấm của quê mình. Một chén nước chấm sánh mịn, thơm mùi đậu phộng và tỏi phi, thoảng chút cay của ớt, là thứ đánh thức ký ức nhanh hơn bất cứ lời kể nào.
Cuốn một cuốn nem đúng kiểu Ninh Hòa
Một phần nem nướng Ninh Hòa được bày ra như một mâm tiệc nhỏ. Bên cạnh đĩa nem nóng hổi là chồng bánh tráng mỏng, đĩa rau sống đầy ắp gồm xà lách, rau thơm, húng quế, diếp cá, cùng chuối chát, khế chua, xoài xanh và dưa leo thái lát. Điểm đặc biệt không thể thiếu là những miếng bánh tráng chiên giòn cuộn tròn, đặt vào giữa cuốn để tạo tiếng “rộp” vui tai khi cắn.
Cách ăn cũng là một nghi thức: trải bánh tráng ra, đặt rau sống, vài lát chuối chát, khế, xoài, một cuộn bánh tráng chiên, rồi tuốt nem khỏi que đặt lên trên. Cuốn chặt tay, chấm ngập vào chén nước chấm sệt. Miếng đầu tiên là cả một bản hòa âm: vị ngọt và béo của nem, chát nhẹ của chuối, chua của khế, giòn của bánh tráng chiên, mát của rau, và lớp nước chấm bùi béo bao trọn tất cả. Ăn nem nướng Ninh Hòa không bao giờ vội, vì cuốn nào cũng phải tự tay làm, và người ta thường ngồi quây quần, vừa cuốn vừa trò chuyện.
Nem nướng và người Ninh Hòa
Ở Ninh Hòa, nem nướng có mặt trong đời sống hằng ngày lẫn những dịp quan trọng. Đó là bữa chiều của dân lao động sau ngày làm đồng, là món đãi khách phương xa, là món quà mà người đi xa mang theo, những xâu nem sống được gói kỹ để về nhà tự nướng. Nhiều gia đình sống bằng nghề làm nem qua ba, bốn thế hệ, và cái tên Ninh Hòa giờ đây gắn với nem nướng chặt chẽ đến mức nhiều quán ở nơi khác cũng treo biển “nem nướng Ninh Hòa” như một lời bảo chứng cho chất lượng.
Ngay cả ở Nha Trang, thành phố du lịch chỉ cách đó chừng ba mươi cây số, nem nướng Ninh Hòa vẫn là món mà người địa phương giới thiệu đầu tiên cho du khách. Và với những ai lớn lên ở vùng đất này, mùi khói nem nướng chính là mùi của quê nhà.
Hương vị miền Trung ở nơi xa
Theo chân những người con miền Trung đi lập nghiệp, nem nướng giờ có mặt ở nhiều nhà hàng Việt khắp châu Âu, từ Paris, Berlin đến Praha. Ở nơi xa, nguyên liệu đôi khi phải thay đổi: chuối chát và khế khó tìm, rau rừng được thay bằng rau thơm sẵn có. Nhưng một phần nem nướng cuốn bánh tráng, chấm nước chấm đậu phộng sệt béo, vẫn đủ để người ăn hình dung ra một góc chợ quê Ninh Hòa với làn khói than bay lên giữa nắng gió miền Trung.
Lời kết: một xiên nem, một vùng đất
Nem nướng Ninh Hòa nhắc ta rằng một món ăn có thể mang trong mình cả câu chuyện của một vùng đất: đồng ruộng và chợ quê, bàn tay quết thịt từ tờ mờ sáng, công thức nước chấm truyền qua nhiều thế hệ, và niềm tự hào giản dị của người dân nơi đây. Lần tới, khi cuốn một cuốn nem nướng ở bất cứ đâu trên thế giới, hãy nhớ rằng phía sau nó là một thị trấn nhỏ bên bờ biển Khánh Hòa, nơi món ăn này được sinh ra và vẫn được gìn giữ mỗi ngày.
Đọc thêm: Ẩm Thực Miền Trung: Đậm Đà, Cay Nồng Và Thấm Đẫm Truyền Thống Cung Đình · Phở Hà Nội – Linh Hồn Ẩm Thực Của Đất Kinh Kỳ · Bún Chả – Hương Vị Hà Nội Chinh Phục Thế Giới