Trong vô vàn loại xôi — món xôi nếp thân thuộc và được yêu thích của người Việt — hiếm có loại nào mang nhiều tình cảm, hay một cái tên độc đáo, như Xôi Xéo. Món xôi vàng óng này đã gắn liền với những buổi sáng sớm của Hà Nội qua bao thế hệ, được bán trên những đôi quang gánh tre và các gánh hàng nhỏ ven đường, nơi người dân tụ tập trước giờ đi làm hay đi học. Tên gọi của món ăn bắt nguồn từ chữ “xéo” — nghĩa là cắt theo đường chéo — ám chỉ trực tiếp cách người bán dùng dao cắt xéo nhanh và khéo léo một khối đậu xanh đã đồ chín lên trên mặt xôi. Bản thân xôi đã có lịch sử hơn ba nghìn năm, bắt nguồn từ nền văn minh lúa nước ở đồng bằng sông Hồng, nơi gạo nếp được đồ chín cho cả bữa ăn thường ngày lẫn các dịp lễ nghi. Xôi Xéo ra đời từ truyền thống ấy như một bữa sáng gọn nhẹ, no bụng cho một kinh đô luôn hối hả, và cho đến nay vẫn là một trong những món ăn gắn liền nhất với bản sắc ẩm thực đường phố Hà Nội.
Xôi Xéo, theo nhiều cách, chính là hiện thân trọn vẹn của ẩm thực miền Bắc. Trong khi ẩm thực miền Nam thiên về vị ngọt và một đĩa rau thơm phong phú, còn ẩm thực miền Trung ưa chuộng sự đậm đà và vị cay nồng của ớt, thì truyền thống ẩm thực Hà Nội lại đề cao sự tiết chế, cân bằng và hương vị thanh tao, nhiều tầng lớp. Xôi Xéo không có ớt, không có nước sốt nặng mùi, không gia vị lấn át — chỉ có xôi nếp nhuộm vàng nghệ, một lớp đậu xanh mịn màng, hương thơm của hành phi, và đôi khi thêm chút mỡ gà thắng. Mỗi thành phần đều nâng đỡ lẫn nhau thay vì lấn át nhau, toát lên vẻ tinh tế lặng lẽ vốn có ở những món ăn biểu tượng khác của Hà Nội.
Món ăn bắt đầu từ gạo nếp chất lượng cao, được ngâm nhiều giờ cùng bột nghệ cho đến khi lên màu vàng óng đậm, sau đó đồ chín cho tới khi hạt nếp mềm, bóng và thơm. Đậu xanh cà vỏ được ngâm riêng, đồ chín tới, rồi giã hoặc nghiền — theo cách truyền thống là bằng tay hoặc bằng cối chày — thành một khối mịn, hơi dẻo, được nắm thành từng khối chắc khi còn ấm để giữ được form. Hành khô thái lát mỏng được phi vàng giòn trong dầu, phần dầu thơm được giữ lại và rưới lên trên món ăn khi hoàn thiện, đôi khi còn được thêm một thìa mỡ gà thắng để tăng độ béo ngậy.
Việc hoàn thiện món ăn diễn ra ngay trước khi phục vụ. Một nắm xôi vàng được ép chặt vào bát hoặc gói giấy, người bán dùng dao cắt khối đậu xanh theo đúng góc chéo đặc trưng thành từng lát mỏng xòe đều trên mặt xôi. Sau đó rắc thêm thật nhiều hành phi giòn và một thìa mỡ hành, với những suất đầy đủ hơn còn có thêm chút mỡ gà, đôi khi hoàn thiện bằng thịt gà xé hoặc giò lụa để bữa sáng thêm no bụng. Không giống nhiều món ăn Việt khác, ở đây không có nước chấm hay đĩa rau thơm đi kèm — một phần sức hấp dẫn của Xôi Xéo chính là ở chỗ nó không cần thêm bất kỳ điều gì. Cách ăn đúng điệu rất đơn giản: dùng thìa trộn đều để xôi, đậu xanh và mỡ hành hòa quyện trong từng miếng, và ăn khi còn nóng, tốt nhất là trong vài phút sau khi mua, lúc hành còn giòn và xôi còn nghi ngút khói.
Rẻ, no bụng và mang lại cảm giác dễ chịu vô tận, suốt nhiều thập kỷ qua Xôi Xéo vẫn luôn là bữa sáng khởi động cả Hà Nội: được gói trong giấy cho dân công sở, xếp vào cặp lồng cho học sinh, hay được nhâm nhi thong thả bởi bất kỳ ai sẵn lòng ngồi xuống chiếc ghế nhựa nhỏ bên vỉa hè Hà Nội. Đây không phải món ăn được tạo ra để gây ấn tượng bằng sự cầu kỳ — mà giống như phở hay bún chả, nó cho thấy ẩm thực miền Bắc có thể biến những nguyên liệu giản dị nhất thành một điều gì đó lặng lẽ mà khó quên.